Phương pháp tính theo cung độ Mặt Trời
Gọi tắt là Mô hình B. Dành cho nghiên cứu chuyên sâu và những thời điểm giáp ranh cần định vị thật chính xác. Bản tra thường ngày vẫn dùng Mô hình A.
Ý tưởng gốc, nói cho dễ hiểu
Nhìn từ Trái Đất, Mặt Trời đi hết một vòng trời trong một năm. Vòng đó chia thành 360 độ, và Đông chí là vạch 270 độ.
Mô hình B lấy đúng mỗi một độ Mặt Trời đi được làm một ngày Can Chi. Vì Trái Đất chạy nhanh vào mùa đông và chậm vào mùa hè, mỗi độ mất nhiều ít khác nhau, nên ngày Can Chi ở đây dài từ 23 giờ 33 phút đến 25 giờ 11 phút — không trùng với ngày trên tờ lịch.
Ví dụ đời thường: Mô hình A giống chia một cái bánh thành 360 miếng bằng nhau rồi thừa ra vài miếng phải ghép bù (ngày lặp). Mô hình B cắt bánh theo đúng vạch trên mặt đồng hồ trời: miếng to miếng nhỏ, nhưng không bao giờ thừa, không bao giờ thiếu.
Hai mô hình khác nhau chỗ nào
| Mô hình A (bản chuẩn) | Mô hình B (cung độ) | |
|---|---|---|
| Cách chia | Một năm 360 ngày Can Chi chia đều, thêm ngày lặp cho khớp lịch | Mỗi độ kinh độ Mặt Trời là một ngày Can Chi |
| Ngày Can Chi | Trùng ngày trên tờ lịch, đổi ngày lúc 23:00 giờ Mặt Trời thực tại nơi chọn | Bắt đầu đúng lúc Mặt Trời chạm mỗi độ, dài 23,5 – 25,2 giờ |
| Tiết khí và hậu | Lệch thiên văn, trung bình khoảng 1 ngày, có tiết lệch tới 2,6 ngày | Trùng khít thiên văn tới từng phút |
| Ngày lặp | Có, ở cuối mỗi vòng lục giáp | Không có |
| Canh giờ | Ranh giới 23:00 giờ Mặt Trời thực | Vẫn giữ mốc 23:00 giờ Mặt Trời thực; chỉ Can ngày lấy theo Mô hình B |
| Hợp với ai | Người tra thường ngày, khớp Bảng Lục Căn | Người nghiên cứu, trường hợp rơi sát mốc đổi ngày hay đổi tiết khí |
Đối chiếu 2000–2029 tại Hà Nội: hai mô hình cho cùng một ngày Can Chi trong 22,8% số ngày; lệch trung bình 1,07 ngày, lớn nhất 3 ngày. Mùa xuân Mô hình A đi muộn hơn thiên văn, mùa thu đi sớm hơn, rồi khớp lại đúng Đông chí.
Ba hình để dễ hình dung
Bấm vào hình hoặc nút Xem ảnh to để mở tràn màn hình, có thể phóng to đọc chữ nhỏ.
Nên tin mô hình nào?
Bảng Lục Căn là chuẩn gốc, nên Mô hình A vẫn là bản chính thức. Mô hình B là công cụ đối chiếu: khi thời điểm cần tra rơi sát mốc đổi ngày hoặc mốc đổi tiết khí, app sẽ nhắc anh/chị xem cả hai rồi tự cân nhắc.
Tra theo cung độ Mặt Trời
Nhập ngày giờ như bên tab Đổi ngày. Thẻ kết quả mở sẵn ở Mô hình B, bấm nút để xem lại Mô hình A, và mỗi ô đều ghi kèm giá trị của mô hình kia.
Các mốc thời gian chú ý▾
App tra được từ 3000 TCN đến năm 3000, tức 6.000 năm. Nhưng không phải đoạn nào cũng chắc chắn như nhau — dưới đây là những chỗ cần để ý.
3000 TCN — Biên dưới của dữ liệu
Hết bảng vị trí Mặt Trời của NASA (bộ DE422, phủ tới 13/11/3001 TCN). Lùi xa hơn thì không còn số liệu nào để dựa vào, app báo ngoài phạm vi.
720 TCN — Chỗ ghi chép thiên văn của loài người cạn kiệt
Nhịp quay của Trái Đất thời xưa (ΔT) được dựng lại nhờ ghi chép nhật thực, nguyệt thực; bộ sớm nhất còn dùng được là của người Babylon, dừng quanh mốc này. Xa hơn nữa, ΔT chỉ là một đường cong parabol kéo dài ra — con số vẫn tính được nhưng là ngoại suy, không phải số đo. Sai số tăng từ ±10 phút lên tới ±35 phút ở 3000 TCN, đủ để ngày mở năm lệch một ngày trong khoảng 5% số năm.
15/10/1582 — Đổi lịch Julius sang lịch ngày nay
Lịch Julius nhuận cứ 4 năm một lần, không bỏ năm tròn thế kỷ, nên trôi dần so với mùa. Năm 1582 người ta cắt bỏ 10 ngày: sau ngày 04/10 là ngày 15/10 luôn. App ghi ngày theo đúng cuốn lịch dùng thời đó, nên tra năm cổ sẽ thấy ngày tháng khác với lịch bây giờ — chênh 10 ngày ở thế kỷ 16, 6 ngày ở năm 1000, và ngược chiều 24 ngày ở 3000 TCN.
1884 — Trước đó thế giới chưa chia múi giờ
Hội nghị Kinh tuyến Quốc tế mới đặt ra hệ múi giờ. Với năm trước mốc này, app hiểu giờ anh/chị nhập là giờ Mặt Trời trung bình tại chính nơi đó, tính theo kinh độ — đúng như đồng hồ mặt trời thời ấy.
01/07/1906 — Việt Nam bắt đầu dùng giờ chuẩn
Trước mốc này Việt Nam dùng giờ Mặt Trời trung bình tại chỗ. Từ 1906 là giờ Phù Liễn (UTC+7:06:30), rồi đổi nhiều lần: UTC+7 (1911), +8 (1942), +9 (1945), +7, +8 (1947)…
1954 – 1975 — Hai miền dùng giờ khác nhau
Miền Bắc về UTC+7 từ 10/10/1954; miền Nam dùng UTC+8 giai đoạn 1960–1975. Vì vậy nơi tra quyết định giờ, ranh giới là sông Bến Hải. Thời điểm sát ranh giới hoặc sát mốc đổi giờ thì app sẽ nhắc.
13/06/1975 — Cả nước thống nhất UTC+7
Từ mốc này trở đi giờ đồng hồ Việt Nam ổn định, không còn chỗ nhập nhằng.
1583 – 3000 — Dải chắc chắn nhất
Ở dải này app tính thẳng vị trí Mặt Trời ngay trên máy người tra, và đã đối chiếu với dữ liệu NASA: chênh trung bình chỉ 16 giây. Mốc Đông chí coi như chắc chắn, chỉ còn phải để ý những năm Đông chí rơi sát mốc mở năm, tức 11:00 giờ Mặt Trời thực.
Nguồn: bảng vị trí Mặt Trời NASA JPL DE422 · bất định ΔT theo Morrison & Stephenson (2004) và bộ đa thức Espenak–Meeus · dữ liệu múi giờ IANA · quy tắc lịch pháp theo Bảng Lục Căn.