HIỂU BẢNG LỤC CĂN TRONG 15 PHÚT

Kim Cang Can Chi Lịch — giải thích cho người mới bắt đầu

Căn cứ: Bảng Lục Căn (sách xưa truyền lại) Mục đích: giúp người chưa biết gì về lịch pháp hiểu nguyên lý và tự tra được Can Chi của một ngày.

Tóm tắt 1 phút

1. Một năm Can Chi có đúng 360 ngày, ứng với 360 độ Mặt Trời đi hết một vòng trời.
2. Năm mới bắt đầu tại Đông chí, ngày mở năm luôn là ngày Giáp Tý: Đông chí rơi trước 11:00 trên đồng hồ Mặt Trời thì mở ngay ngày đó, từ 11:00 trở đi thì mở ngày hôm sau.
3. 360 ngày chia thành 6 vòng, mỗi vòng 60 ngày (từ Giáp Tý đến Quý Hợi).
4. Năm dương lịch dài 365–366 ngày, dư 5–6 ngày. Chỗ dư được bù bằng "ngày lặp": hết mỗi vòng 60 ngày, ngày dương lịch kế tiếp lặp lại ngày Quý Hợi.
5. Năm 366 ngày: cả 6 vòng đều có ngày lặp. Năm 365 ngày: vòng thứ 6 không lặp.
6. Mỗi vòng = 2 tháng. Mỗi tháng = 30 ngày Can Chi = 1 Tiết (15 ngày) + 1 Khí (15 ngày).

Phần 1. Hai loại "ngày" khác nhau

Ví dụ đời thường: hai người cùng đi bộ quanh một sân vận động.

• Người thứ nhất đếm bước chân (ngày dương lịch): mỗi vòng sân khoảng 365 bước, lúc 366.
• Người thứ hai đếm vạch sơn trên sân (ngày Can Chi): mỗi vòng luôn đúng 360 vạch.
• Hai người cùng đi hết một vòng, nhưng số đếm khác nhau. Lịch Kim Cang là cách đếm theo vạch sơn.

Phần 2. Vạch xuất phát: ngày Đông chí = Giáp Tý

• Đông chí là ngày Mặt Trời xuống thấp nhất về phía Nam: ngày ngắn nhất, đêm dài nhất trong năm ở nước ta, thường rơi vào 21 hoặc 22/12.
• Đây là vạch xuất phát của năm Can Chi. Ngày mở năm luôn là Giáp Tý, ngày đầu tiên của năm. Chọn ngày nào làm Giáp Tý tuỳ khoảnh khắc Đông chí rơi vào nửa nào của ngày Can Chi, đo bằng đồng hồ Mặt Trời tại nơi chọn (xem Phần 8):
  • Rơi vào 6 canh dương — từ giờ Tý đến hết giờ Tỵ (23:00 → 11:00): Giáp Tý là chính ngày chứa Đông chí.
  • Rơi vào 6 canh âm — từ giờ Ngọ đến hết giờ Hợi (11:00 → 23:00): Giáp Tý là ngày kế tiếp; khoảnh khắc Đông chí thuộc ngày cuối của năm cũ.
• Tên năm lấy theo lịch vạn niên, nhưng đổi năm ngay tại Đông chí (không đợi Tết).
  • Ví dụ: Đông chí 2023 rơi lúc 10:32 (canh dương) nên năm Giáp Thìn bắt đầu từ chính ngày 22/12/2023. Ngày 15/01/2024 đã thuộc năm Giáp Thìn, dù lịch treo tường vẫn ghi Quý Mão (vì chưa tới Tết).
  • Đông chí 2025 rơi lúc 22:08 tối 21/12 (canh âm) nên năm Bính Ngọ bắt đầu từ ngày hôm sau, 22/12/2025.

Vì sao lại là mốc 11:00? Quy tắc này được lập bằng cách bám sát và đối chiếu với các ví dụ thực tế mà tác giả đã đưa ra và tự tính: suy ngược từng ví dụ ra ngày Giáp Tý mở năm, rồi thử mọi mốc từ 0 giờ đến 24 giờ. Mốc 11:00 cho tỉ lệ khớp tốt nhất, đồng thời vẫn giữ đúng Bảng Lục Căn. Tính bằng máy loại bỏ được những sai sót dễ mắc phải khi tính bằng tay. Vì thế, hai câu của tác giả — "Bộ lịch qua thời gian có sai số xê dịch trong khoảng 1 ngày" và "Đầu năm kể từ sau ngày Đông Chí" — đều đã được xem xét thấu đáo trên bảng đối chiếu tính ngược từ các ví dụ, trước khi chốt mốc tối ưu này và áp dụng thống nhất cho mọi năm.

Phần 3. 360 ngày = 6 vòng × 60 ngày (Lục thập hoa giáp)

10 Can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) ghép lần lượt với 12 Chi (Tý, Sửu, Dần… Hợi) tạo thành 60 cặp tên, gọi là một vòng lục giáp.

Bảng 60 tên ngày (tra theo số thứ tự ngày trong vòng):

• Một năm Can Chi đi qua 6 vòng như vậy: 6 × 60 = 360 ngày.
• Mẹo nhớ: ngày thứ 1, 61, 121, 181, 241, 301 của năm luôn là Giáp Tý.

Phần 4. Bù chỗ chênh: "ngày lặp"

Ví dụ đời thường: một chuyến xe có 60 ghế nhưng có 61 hành khách. Hành khách thứ 61 phải ngồi ghép vào ghế cuối (ghế Quý Hợi). Hết chuyến, xe mới quay lại ghế số 1 (Giáp Tý).

• Mỗi vòng lục giáp thường "chở" 61 ngày dương lịch cho 60 ngày Can Chi. Ngày dương lịch thứ 61 lặp lại Quý Hợi.
• Quy tắc bỏ lặp (theo Bảng Lục Căn):

• Nhờ vậy, ngày sau Quý Hợi cuối năm luôn trùng đúng Đông chí năm sau, và vạch xuất phát Giáp Tý không bao giờ bị lệch.

⚠️ Lưu ý dễ nhầm: năm 366 ngày của Kim Cang không phải năm có ngày 29/2. Kim Cang nhuận theo Mặt Trời (khi hai ngày Giáp Tý mở năm liên tiếp cách nhau 366 ngày), không theo lịch người đặt ra. Trung bình khoảng 4 năm một lần, thỉnh thoảng 5 năm.

Phần 5. Đọc Bảng Lục Căn như thế nào?

Bảng Lục Căn (mẫu D) — bấm vào ảnh hoặc nút bên dưới để xem to.

Bảng có 60 ô, xếp 10 hàng × 6 cột. Mỗi ô là một ngày trong vòng lục giáp (ô 1 = Giáp Tý … ô 60 = Quý Hợi).

Trong mỗi ô có 6 dòng ngày dương lịch, mỗi dòng ứng với một vòng:

┌───────── Ô số 1 (Giáp Tý) ─────────┐
│ 22.12  ← vòng 1  (tháng Tý / Sửu)   │
│ 21.02  ← vòng 2  (tháng Dần / Mão)  │
│ 23.04  ← vòng 3  (tháng Thìn / Tỵ)  │
│ 23.06  ← vòng 4  (tháng Ngọ / Mùi)  │
│ 23.08  ← vòng 5  (tháng Thân / Dậu) │
│ 23.10  ← vòng 6  (tháng Tuất / Hợi) │
└─────────────────────────────────────┘

Đọc hiểu: ngày Giáp Tý đầu tiên của năm là 22/12; Giáp Tý của vòng 2 là 21/02; của vòng 3 là 23/04…

Hai ký hiệu quan trọng ở ô 60 (Quý Hợi):

• "19/20.02": ngày Quý Hợi của vòng 1 kéo dài 2 ngày dương lịch (19/02 và 20/02). Ngày 20/02 chính là ngày lặp.
• "21/00.12": ở vòng 6, Quý Hợi chỉ có ngày 21/12, "00" nghĩa là không có ngày lặp, để 22/12 mở năm mới đúng Đông chí.

(6 cột của bảng mang 6 tên riêng: Thái Dương, Thái Âm, Thiên Phụ, Thiên Mẫu, Thiên Đế, Thiên Hoàng. Phần ý nghĩa này sẽ được giới thiệu ở tài liệu chuyên sâu sau.)

Phần 6. Tháng và Tiết khí

6.1. Mỗi vòng = 2 tháng, mỗi tháng = Tiết + Khí

1 VÒNG (60 ngày Can Chi)
├── Tháng thứ nhất (30 ngày)
│     ├── Tiết : 15 ngày
│     └── Khí  : 15 ngày
└── Tháng thứ hai (30 ngày + ngày lặp nếu có)
      ├── Tiết : 15 ngày
      └── Khí  : 15 ngày (16 ngày dương lịch nếu có ngày lặp)

• Ngày lặp luôn thuộc tháng cũ, nằm ở phần Khí của tháng thứ hai.
• 24 tiết khí đi lần lượt, bắt đầu từ Đông chí: Đông chí → Tiểu hàn → Đại hàn → Lập xuân → Vũ thủy → Kinh trập → Xuân phân → Thanh minh → Cốc vũ → Lập hạ → Tiểu mãn → Mang chủng → Hạ chí → Tiểu thử → Đại thử → Lập thu → Xử thử → Bạch lộ → Thu phân → Hàn lộ → Sương giáng → Lập đông → Tiểu tuyết → Đại tuyết.

6.2. Tên gọi tháng (giữ theo thói quen)

Tháng Tý (quen gọi "tháng 11") là tháng đầu tiên của năm Can Chi.

6.3. Ví dụ đầy đủ: năm Bính Ngọ (22/12/2025 → 21/12/2026, 365 ngày)

Phần 7. Can của Năm, Tháng, Giờ

Lưu ý: vì năm bắt đầu từ tháng Tý (trước tháng Giêng 2 tháng), hai tháng đầu năm lùi lại 2 bậc và 1 bậc. Ví dụ năm Giáp: tháng 11 = Giáp Tý, tháng 12 = Ất Sửu, tháng Giêng = Bính Dần.

Phần 8. Ngày Kim Cang bắt đầu lúc nào?

8.1. Mốc là đồng hồ Mặt Trời, không phải đồng hồ đeo tay

Sách vở hay nói gọn "giờ Tý từ 23h đến 1h". Nói đầy đủ thì mốc ấy là 23:00 trên đồng hồ Mặt Trời tại chính nơi đứng — giờ đo bằng bóng nắng, lấy lúc Mặt Trời lên cao nhất làm 12 giờ trưa.

Ngày Kim Cang và giờ Tý cùng mở tại một mốc đó. Từ mốc ấy, 12 canh chạy tuần tự Tý → Sửu → Dần → …, mỗi canh đúng 2 giờ đo trên đồng hồ Mặt Trời.

8.2. Vì sao phải quy ra giờ đồng hồ

Đồng hồ đeo tay không chạy khớp đồng hồ Mặt Trời, lệch vì hai lẽ:

Cộng lại, mốc mở giờ Tý quy ra đồng hồ có thể sớm hoặc muộn hơn 23h. Ví dụ ngày 16/09/2026 tại Hà Nội, giờ Tý mở lúc 22:51 đồng hồ, và cả 12 canh dịch theo: giờ Ngọ là 10:51–12:51 đồng hồ chứ không phải 11h–13h.

👉 Đây chính là chỗ đồng hồ Mặt Trời giúp cắt đúng 12 khung giờ Can Chi tại địa phương. Ứng dụng có sẵn bảng 12 canh giờ quy ra giờ đồng hồ cho từng ngày, từng nơi.

8.3. Đông chí và ngày Giáp Tý mở năm

Đông chí là một khoảnh khắc duy nhất cho cả địa cầu. Nhưng đồng hồ Mặt Trời thì mỗi nơi một khác. Xem khoảnh khắc ấy rơi vào nửa nào của ngày Can Chi tại nơi chọn:

• Rơi vào 6 canh dương (giờ Tý → hết giờ Tỵ, tức 23:00 → 11:00 đồng hồ Mặt Trời) → Giáp Tý là chính ngày chứa Đông chí.
• Rơi vào 6 canh âm (giờ Ngọ → hết giờ Hợi, tức 11:00 → 23:00) → Giáp Tý là ngày hôm sau.

Mốc phân định là 11:00 — đầu giờ Ngọ, đối xứng với 23:00 đầu giờ Tý. Lý do chọn mốc này xem khung "Vì sao lại là mốc 11:00?" ở Phần 2.

Ví dụ thật, Đông chí 1986:

Lai Châu ở phía tây Hà Nội 2,4 độ nên đồng hồ Mặt Trời chậm hơn chừng 10 phút. Chỉ 9 phút chênh nhau mà cả bảng 60 ô lệch một ngày. Trường hợp như vậy rất hiếm: từ 1900 đến 2099, Hà Nội chỉ có 4 năm Đông chí rơi trong vòng 15 phút quanh mốc 11:00 (1916, 1986, 2056, 2089).

👉 Nếu giờ cần tra nằm sát mốc mở giờ Tý, hoặc Đông chí năm đó rơi sát mốc 11:00, hãy dùng ứng dụng Kim Cang Can Chi Lịch để tính chính xác.

Phần 9. Tự tra trong 5 bước

Ví dụ: sinh lúc 9 giờ sáng ngày 16/09/2026 tại Hà Nội.

Kết quả: Năm Bính Ngọ · Tháng Bính Thân (tháng 7, Khí Bạch lộ) · Ngày Mậu Tý · Giờ Đinh Tỵ.

Mẹo đếm nhanh ở bước 3: ô số = (số ngày từ ngày bắt đầu vòng đến ngày cần tra) + 1. Nếu ra 61, đó là ngày lặp, tức Quý Hợi (ô 60).

Phần 10. Các mẫu bảng và lưới tra năm

Với quy tắc "năm 365 ngày không lặp ở vòng 6" và mốc mở năm 11:00, mọi năm từ 1900 đến 2099 chỉ rơi vào 5 mẫu ngày bắt đầu vòng (mẫu A mở 21/12 rồi gặp năm có 29/2 không còn năm nào):

(Vòng 1 bắt đầu vào tháng 12 của năm dương lịch trước.)

Lưới tra năm (tính cho Hà Nội). Tra theo năm dương lịch chứa phần lớn năm Can Chi, ví dụ Bính Ngọ là năm 2026. Dấu ★ là năm 366 ngày: ô 60 vòng 6 có thêm ngày lặp.

Phần 11. Câu hỏi thường gặp

Vì sao ngày Can Chi ở đây khác lịch in sẵn? Lịch thông thường coi 1 ngày Can Chi = 1 ngày dương lịch, nên mỗi năm "thừa" 5–6 ngày Can Chi. Kim Cang đếm theo 360 độ Mặt Trời và có ngày lặp để bù, nên sau Đông chí vài ngày hai lịch đã bắt đầu khác nhau.

Năm có ngày 29/2 thì sao? Không cần lo riêng. Ngày 29/2 đã nằm sẵn trong cách đếm ngày thật. Chỉ cần biết năm đó (từ Đông chí đến Đông chí) dài 365 hay 366 ngày, xem dấu ★ ở lưới tra.

Sinh lúc 23 giờ 30 thì tính ngày nào? Còn tuỳ nơi và tuỳ mùa: phải xem 23:30 đồng hồ đã qua mốc mở giờ Tý (23:00 trên đồng hồ Mặt Trời) hay chưa. Ở Hà Nội giữa tháng 9 thì mốc rơi vào khoảng 22:51 đồng hồ, nên 23:30 đã sang ngày hôm sau. Trường hợp sát giờ nên dùng ứng dụng.

Sinh ngày 21/12 hoặc 22/12 thì thuộc năm nào? Phụ thuộc Đông chí năm đó rơi vào ngày nào, và trước hay sau 11:00 đồng hồ Mặt Trời tại nơi sinh. Tra ô Vòng 1 của mẫu năm sau (21/12, 22/12 hay 23/12): từ ngày đó trở đi là năm mới.

Ngày lặp có ý nghĩa gì? Đó là ngày dương lịch cùng tên Can Chi với ngày hôm trước (Quý Hợi). Trong ngày lặp, 12 canh giờ cũng lặp lại theo.

Tài liệu thuộc dự án Kim Cang Can Chi Lịch · labancuocdoi.com/kim-cang-can-chi-lich · Lưới tra tính cho Hà Nội; nơi khác có thể lệch 1 ngày ở các năm Đông chí rơi sát mốc mở năm 11:00 trên đồng hồ Mặt Trời.