Lặp 68 — ngày lặp rải đều
Cách tính theo quan điểm tác giả: giữ nguyên mọi điều của bản chuẩn (mở Giáp Tý tại Đông chí, 360 ngày Can Chi, số ngày 365/366 theo thiên văn) — chỉ khác ở chỗ ngày lặp rải đều cứ ~68 ngày một lần và lặp lại ngày liền trước, thay vì dồn vào cuối mỗi vòng như Bảng Lục Căn.
Mỗi trường ghi kèm giá trị của Mô hình A (Bảng Lục Căn) để đối chiếu, cùng 12 canh giờ và đối chiếu lịch vạn niên.
Vì sao lại là con số 68?
Một năm dương lịch dài khoảng 365,24 ngày, nhưng một năm Can Chi chỉ 360 ngày. Mỗi năm dương lịch dôi ra ~5,24 ngày so với năm Can Chi.
Rải đều phần dôi đó cho 360 ngày Can Chi: mỗi ngày Can Chi “gánh” thêm 5,24 ÷ 360 ≈ 0,0146 ngày dương lịch dư.
Phần dư này tích dần; đến khi đủ trọn 1 ngày dương lịch thì mới thêm được một ngày lặp (một ngày Can Chi kéo dài hai ngày dương lịch). Cần bao nhiêu ngày Can Chi để tích đủ 1? 1 ÷ 0,0146 ≈ 68,7 ngày.
→ Cứ khoảng 68–69 ngày lại dồn đủ một ngày dương lịch thừa, nên đặt một ngày lặp ở đó. Vì vậy ngày lặp rơi vào các ngày thứ 69, 137, 205, 273, 341 trong năm (cách đều 68).
Riêng năm 366 ngày cần 6 ngày lặp mà nhịp 68 chỉ cho 5, nên bù thêm một ngày lặp ở cuối năm — để năm sau vẫn mở đúng Giáp Tý tại Đông chí.
Các mốc thời gian chú ý▾
App tra được từ 3000 TCN đến năm 3000, tức 6.000 năm. Nhưng không phải đoạn nào cũng chắc chắn như nhau — dưới đây là những chỗ cần để ý.
3000 TCN — Biên dưới của dữ liệu
Hết bảng vị trí Mặt Trời của NASA (bộ DE422, phủ tới 13/11/3001 TCN). Lùi xa hơn thì không còn số liệu nào để dựa vào, app báo ngoài phạm vi.
720 TCN — Chỗ ghi chép thiên văn của loài người cạn kiệt
Nhịp quay của Trái Đất thời xưa (ΔT) được dựng lại nhờ ghi chép nhật thực, nguyệt thực; bộ sớm nhất còn dùng được là của người Babylon, dừng quanh mốc này. Xa hơn nữa, ΔT chỉ là một đường cong parabol kéo dài ra — con số vẫn tính được nhưng là ngoại suy, không phải số đo. Sai số tăng từ ±10 phút lên tới ±35 phút ở 3000 TCN, đủ để ngày mở năm lệch một ngày trong khoảng 5% số năm.
15/10/1582 — Đổi lịch Julius sang lịch ngày nay
Lịch Julius nhuận cứ 4 năm một lần, không bỏ năm tròn thế kỷ, nên trôi dần so với mùa. Năm 1582 người ta cắt bỏ 10 ngày: sau ngày 04/10 là ngày 15/10 luôn. App ghi ngày theo đúng cuốn lịch dùng thời đó, nên tra năm cổ sẽ thấy ngày tháng khác với lịch bây giờ — chênh 10 ngày ở thế kỷ 16, 6 ngày ở năm 1000, và ngược chiều 24 ngày ở 3000 TCN.
1884 — Trước đó thế giới chưa chia múi giờ
Hội nghị Kinh tuyến Quốc tế mới đặt ra hệ múi giờ. Với năm trước mốc này, app hiểu giờ anh/chị nhập là giờ Mặt Trời trung bình tại chính nơi đó, tính theo kinh độ — đúng như đồng hồ mặt trời thời ấy.
01/07/1906 — Việt Nam bắt đầu dùng giờ chuẩn
Trước mốc này Việt Nam dùng giờ Mặt Trời trung bình tại chỗ. Từ 1906 là giờ Phù Liễn (UTC+7:06:30), rồi đổi nhiều lần: UTC+7 (1911), +8 (1942), +9 (1945), +7, +8 (1947)…
1954 – 1975 — Hai miền dùng giờ khác nhau
Miền Bắc về UTC+7 từ 10/10/1954; miền Nam dùng UTC+8 giai đoạn 1960–1975. Vì vậy nơi tra quyết định giờ, ranh giới là sông Bến Hải. Thời điểm sát ranh giới hoặc sát mốc đổi giờ thì app sẽ nhắc.
13/06/1975 — Cả nước thống nhất UTC+7
Từ mốc này trở đi giờ đồng hồ Việt Nam ổn định, không còn chỗ nhập nhằng.
1583 – 3000 — Dải chắc chắn nhất
Ở dải này app tính thẳng vị trí Mặt Trời ngay trên máy người tra, và đã đối chiếu với dữ liệu NASA: chênh trung bình chỉ 16 giây. Mốc Đông chí coi như chắc chắn, chỉ còn phải để ý những năm Đông chí rơi sát mốc mở năm, tức 11:00 giờ Mặt Trời thực.
Nguồn: bảng vị trí Mặt Trời NASA JPL DE422 · bất định ΔT theo Morrison & Stephenson (2004) và bộ đa thức Espenak–Meeus · dữ liệu múi giờ IANA · quy tắc lịch pháp theo Bảng Lục Căn.